ویژه شب یلدا: نگاهی به ریشه های تاریخی و اساطیری شب یلدا

همان گونه که می دانید امشب مصادف با یکی از آیین های باستانی ما ایرانیان یعنی شب یلدا است و از همین رو مطالب وب سایت سخت افزار نیز امروز حال و هوایی یلدایی یافته اند. اگر بخواهیم فلسفه ی وجودی شب یلدا را تنها به دو بخش مجزا تقسیم کنیم، بی شک نیمی از این دو بخش ریشه در باور های اساطیری ایرانیان باستان دارد و آن نیمه ی دیگر هم به بحث علمی ماجرا مربوط می شود که می توان حقایق مربوط به آن را در علم نجوم جستجو کرد. در مطلب پیش رو قصد داریم به بخش نخست از فلسفه ی وجودی شب یلدا یعنی ریشه های تاریخی و اساطیری آن بپردازیم. بخش دیگر قضیه یعنی توجه به ریشه های علمی و نجومی طولانی ترین شب سال یا همان یلدا نیز در مطلب دیگری انعکاس خواهد یافت که می توانید آن را تا ساعاتی دیگر و در همین جا از نظر بگذرانید. پس سعی کنید ساعات آینده را هم همچنان با ما و همراه با وب سایت سخت افزار سپری نمایید تا طولانی ترین شب امسال را با هم و در کنار یکدیگر سر کنیم.

در ریشه شناسی نام طولانی ترین شب سال یعنی یلدا، دو باور عمده وجود دارد. نخستین آن ها که از قضا بخش غالب قضیه را هم شامل می شود، یلدا را کلمه ای سریانی می داند که در عمل زاده شدن یا تولد معنی می دهد، اما چگونگی ورود آن به زبان پارسی باستان یا بعد ها دری نو به طور کامل مشخص نیست. با این حال چرایی نام گذاری طولانی ترین شب سال به نام یلدا یا همان زاد روز، کاملاً مشخص به نظر می رسد. در دوران باستان این کیش مهر پرستی بود که در ایران رواج داشت و باورمندان این کیش، روز تولد ایزد مهر را در نخستین روز از فصل زمستان می دانستند. به این ترتیب که خداوندگار روشنایی با تولد خود، قدرت صاحب اصلی تاریکی و ظلمت یا همان اهریمن را تحت الشعاع قرار داده و بر او چیره می گشت. از این رو شب طولانی پایان پاییز که می رفت به یک شبی دائمی و همیشگی تبدیل شود و تاریکی را بر سراسر گیتی حکمفرما سازد، با تولد ایزد مهر به روشنایی روز بدل شد و به این ترتیب ساکنان زمین از غلتیدن به دامان ظلمت رهایی یافتند. به همین دلیل و بر اساس این باور اسطوره ای، ایرانیان باستان در شب پایانی پاییز جشن مفصلی را برگزار می کردند و برای دیدن تولد مهر و زنده شدن خورشید، تا صبح روز بعد بیدار می ماندند. پس از حمله ی اسکندر مقدونی به ایران، آیین مهر پرستی یا میتراییسم همراه با یاران او به شکل گسترده تری (نسبت به قبل) به اروپا رفت و حتی در آن جا بیش از ایران (که مردمش در آن زمان بیشتر به دین زرتشت گرایش یافته بودند) رواج یافت. به این ترتیب در روم باستان ، خورشید شکست ناپذیری به نام سول اینویکتوس جای ایزد مهر را گرفت اما باور های اصلی میتراییسم در حالت کلی همان هایی بودند که در ایران باستان رواج داشتند. رومیان طولانی ترین شب سال را شب منحوسی می دانستند و معتقد بودند برای رهایی یافتن از بلا های این شب، باید با افروختن آتش و تجمع در کنار یکدیگر یلدا را تا صبح بیدار نشست و از ظلمت و تاریکی دور ماند.

همان گونه که در سطور پیشین به آن اشاره شد، در ریشه شناسی نام یلدا دو باور عمده وجود دارد که باور دوم (بر خلاف باور نخست که ریشه ی نام یلدا را در زبان سریانی می داند) کلمه ی یلدا را عبارتی کاملاً پارسی (فارسی) بر می شمرد که از ترکیب دو کلمه ی یل (به معنای پهلوان و دلیر یا جنگاور شجاع) و دا که مختصر شده ی داد (به معنی زمان یا دوران) محسوب می شود، تشکیل شده است. از آن جایی که ایزد مهر در برخی باور ها به عنوان خداوندگار جنگاوری نیز شناخته می شده، کسانی که یلدا را واژه ای پارسی به شمار می آورند، این کلمه را به معنی “زمان ایزد جنگاوری” می شناسند و معتقدند که منظور از زمان ایزد جنگاوری در عبارت یلدا همان زمان تولد مهر یا نور است. با این حال می توان گفت که باور دوم در ریشه شناسی کلمه ی یلدا، از استحکام کمتری نسبت به باور نخست برخوردار است و همچنان تفکر غالب بسیاری از آگاهان بر این است که نام یلدا ریشه در زبان سریانی دارد. به هر حال از همان دوران باستان، آخرین روز پاییز و طولانی ترین شب سال زمان برگزاری یکی از جشن های بزرگ سال برای ایرانیان محسوب می شده و این شب یعنی یلدا را بسیاری با نام شب چله نیز شناخته و می شناسند. اگر چه در دوران مدرن ما از ماه های سی روزه برای گاه شماری استفاده می کنیم ، اما در دوران باستان عدد چهل عدد مقدسی برای مردم محسوب می شد و از همین رو گاه شناسی مردم ایران زمین در دوران باستان بر اساس مفهوم چله صورت می گرفت. البته زمان دقیق تمامی چله ها (نظیر چله ی کوچک یا بزرگ) لزوماً چهل روزه نبوده و حتی گاه این چله ها تعداد روز های کمتر یا بیشتری را در بر می گرفتند. در واقع شب یلدا نیز پایان یکی از همین چله ها و آغاز چله ی دیگر به شمار می رفت و از همین رو در میان مردم با نام شب چله نیز شناخته می شد. البته عده ای معتقدند به دلیل این که جشن بزرگ ایرانیان باستان یعنی جشن سده به فاصله ی چهل روز پس از شب یلدا برگزار می شد، بسیاری از مردم یلدا را با نام شب چله می شناختند و در واقع طولانی ترین شب سال یا همان یلدا، جشن کوچک تر و پیش زمینه ای برای برگزاری جشن بزرگ تر ایرانیان یا همان جشن سده محسوب می شده است.

به هر حال از دوران باستان، ما ایرانیان فاصله ی زمانی ما بین غروب آفتاب در آخرین روز از پاییز و طلوع خورشید در نخستین روز از زمستان (که بر اساس منابع مختلف خور ، خره روز یا خرم روز نیز نامیده می شد) را یلدا می نامیم و آن را به گونه ای ویژه گرامی داشته و جشن می گیریم. در این میان هر کدام از اقوام ایرانی برای پاس داشتن شب یلدا و به شادی گذراندن دقایقشان در این شب، سبک و سیاق خاص خود را داشته اند. به عنوان مثال مردم لرستان در شب یلدا به پشت بام همسایه های خود می رفتند و با آویختن شال یا چادر از بالای بام به درون حیاط همسایه، همراه با خواندن اشعاری از صاحب خانه می خواستند تا شال یا چادر آن ها را با مقادیر قابل توجهی آجیل یا میوه پر کند. متاسفانه برگزاری چنین مراسم کهن و اجرای سنت های این چنینی روز به روز در حال کمرنگ تر شدن در میان مردم ایران هستند و این در حالی است که نمونه ی رسم مردم لرستان (که به مراسم قاشق زنی شب عید هم بسیار شباهت دارد) را می توان این روز ها در آن سوی آب ها در مراسم شب هالووین نیز مشاهده کرد. در واقع می توان گفت که از عادت های مرسوم شب یلدا، امروزه تنها همان خوردن آجیل و میوه به یادگار باقی مانده است و ویژگی هایی نظیر شاهنامه خوانی، گرفتن فال (به ویژه فال حافظ) ، گوش دادن به قصه های شیرین افراد مسن و دنیا دیده ی خانواده و حتی برگزاری شب نشینی های بزرگی که تمامی افراد خانواده در آن حضور دارند، می روند تا برای همیشه فراموش شده و به طور کامل به تاریخ بپیوندند. در این میان بد نیست به سفره ی شب یلدا و خوردنی های محبوب حاضر در آن نیز اشاره ای داشته باشیم. از آن جایی که در کیش مهر پرستی رنگ قرمز به عنوان نماد اصلی خورشید محسوب می شد، ایرانیان باستان (و در کل تمام کسانی که شب یلدا را جشن می گرفتند از جمله رومیان) سعی می کردند در سفره ی شب یلدای خود حتماً از خوردنی هایی به این رنگ بهره ی ویژه ای ببرند. از همین رو میوه هایی نظیر انار ، سیب سرخ ، هندوانه و حتی سنجد جایگاه خاصی در سفره ی شب یلدا و شب چره های مربوط به این شب داشتند و هنوز هم دارند. با این حال علاوه بر میوه های مذکور، هر کدام از اقوام ایرانی به فراخور عادت ها و دلبستگی هایشان، خوردنی های خاص خود را در شب یلدا بر سر سفره های شب نشینی آورده اند و هم اکنون خوردنی هایی نظیر گندم برشته شده یا سوهان عسلی جزو خوردنی های همیشگی یا به قول فرنگی ها کلاسیک این شب محسوب می شوند!

بر طبق برخی روایت ها، پیش از رواج نوروز به عنوان مبدا اصلی آغاز سال جدید در ایران، شروع زمستان به عنوان آغاز سال نو محسوب می شد و از همین رو زمان پیروزی نور بر تاریکی (که در شب یلدا رخ می داد) محفلی بود برای برگزاری جشن های سال جدید. حتی گفته می شود که مبدا سال نوی مسیحیان نیز بر همین مبنا بوده و بر اساس تغییراتی که در قرن پانزدهم میلادی در نوع گاه شماری و سر و شکل تقویم مسیحیان صورت گرفت (و گاه شمار آنان از نسخه ی یولی به نسخه ی گریگوری تغییر یافت) روز تولد پیامبر مسیحیان یعنی حضرت عیسی (ع) در تاریخ 25 دسامبر تثبیت شد و در واقع جشن های سال نوی مسیحیان در زمستان با این تاریخ پیوند خورد (که تنها چند روز با شب یلدا فاصله دارد). البته آغاز زمستان و شب یلدا تنها زمان برگزاری جشن ایرانیان نیست و یهودیان نیز در چنین ایامی جشن دیرین خود یعنی حنوکا یا همان جشن روشنایی را بر پا می دارند. کوتاه سخن این که از دیرباز آغاز زمستان در تمامی فرهنگ ها به عنوان آغاز دوره ای جدید محسوب می شده و از همین رو مردمان بسیاری از فرهنگ های مختلف آن را به گونه های متفاوت گرامی داشته اند. احتمالاً هر کدام از شما (به عنوان خوانندگان این متن) نیز به خطه ای از سرزمینمان ایران تعلق دارید و شب یلدا را به سبک و سیاق خود برگزار می کنید. خوشحال می شویم همین جا با ما و سایر دوستانتان این موضوع را در میان بگذارید که شما و اعضای خانواده به چه سبک و سیاقی مراسم شب یلدا را برگزار می نمایید یا اگر خاطره ی خوبی از این شب دارید آن را با ما قسمت کنید.