اسطوره جاودان؛ به مناسبت 28 اردیبهشت ماه، روز بزرگداشت خیام

در تاریخ سرزمین ما و از گذشته های بسیار دور همواره و در هر دوره ای بزرگانی زندگی کرده اند که آثار و فعالیت هایشان نقشی پر رنگ در جامعه ایران و حتی سایر جوامع بشری داشته است. یکی از دشوارترین کارهای ممکن برای هر ایرانی، نام بردن تنها یک اسطوره از میان ده ها و صدها فردی است که هر یک در زمینه خود جزو بزرگان تاریخ بشر به حساب می آیند. از سعدی و حافظ و مولانا گرفته تا ابو علی سینا و ابوریحان بیرونی و رازی. و البته حکیم عمر خیام. شخصیتی که نه تنها در ایران بلکه در سراسر جهان به واسطه آثار ارزشمندش شناخته شده و شاخص است و از ادبیات گرفته تا ستاره شناسی و ریاضیات جزو محورهای کاری او بوده اند. 28 اردیبشهت ماه به نام این ابر مرد بزرگ، روز بزرگداشت خیام نام گرفته است.

امام غیاث الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری متولد اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم در شهر نیشابور است. او در دوره سلجوقیان زندگی کرد و زمان حیات وی هم عصر با وقایع بزرگی نظیر جنگ های صلیبی به شمار می رفت. خیام تمایل زیادی به تدریس و آموزش نداشت و مورخین یکی از دلایل این اتفاق را احتمالا نبود افراد شایسته برای انتقال مفاهیم علمی می دانند. شاید عمده شهرت خیام به خصوص در خارج از ایران به دلیل رباعیات بی نظیر و فوق العاده او باشد اما شاید بتوان گفت تنظیم تقویم شمسی که به دستور ملکشاه سلجوقی انجام شد حداقل برای ایرانیان دستاوردی عظیم به شمار می رود. جالب اینجاست که در دوره حیات خیام بیشتر او را به عنوان فیلسوف و ریاضیدان میشناخته اند و آثار ادبی او تا صد سال پس از مرگش ناشناخته مانده بوده اند. خیام در ریاضیات نخستین کسی بود که نشان داد معادله درجه سوم ممکن است دارای بیش از یک جواب باشد و یا این که اصلاً جوابی نداشته باشند. خیام همچنین توانست با موفقیت تعریف عدد را به عنوان کمیتی پیوسته به دست دهد و در واقع برای نخستین بار عدد مثبت حقیقی را تعریف کند و سرانجام به این حکم برسد که هیچ کمیتی، مرکب از جزء های تقسیم ناپذیر نیست و از نظر ریاضی، می توان هر مقداری را به بی نهایت بخش تقسیم کرد. به علاوه بسیاری از دانشجویان نیز در کتب دانشگاهی با بسط دو جمله ای که مشهور به دو جلمه ای خیام – نیوتن است و نیز مثلث خیام – پاسکال آشنا هستند.

اما اشعار خیام نیز کوتاه، ساده، بدون آلایش و با این حال دارای مفاهیم عمیق فلسفی و نشانگر اندیشه والای او بوده اند. در خارج از ایران خیام مشهورترین شاعر ایرانی به حساب می آید و این شهرت را نیز از تلاش های بسیار زیاد ادوارد فیتز جرالد، شاعر انگلیسی به دست آورده است. او در قرن نوزدهم با ترجمه آثار خیام باعث آشنایی جهان غرب با این شخصیت والای ادبی و علمی شد. در حال حاضر تندیس خیام در بسیاری از کشورها و دانشگاه های جهان و همچنین در سازمان ملل متحد برپا شده که نشان دهنده بزرگی و عظمت این شخصیت نامی در بین تمامی مردم جهان است.

خیام در سال 517 هجری قمری در شهر نیشابور دار فانی را وداع گفت اما آثار او تا ابد در تاریخ جهان درخشان باقی خواهند ماند. شاید بهترین پایان بندی برای این نوشتار مختصر درباره ابرمردی همچون خیام، این دو بیت بسیار زیبا و پر معنی باشد:

هرگز دل من ز علم محروم نشد                     کم ماند ز اسرار که معلوم نشد

هفتاد و دو سال فکر کردم شب و روز               معلومم شد که هیچ معلوم نشد