دسترسی نیم‌بند به اینترنت؛ وایت‌لیست‌ها همچنان تعیین‌کننده‌اند!

با وجود آنکه بازگشت اینترنت به شرایط پیش از دی ماه 1404 به‌صورت رسمی از سوی رئیس‌جمهور ابلاغ شده، بررسی‌ها و اظهارنظر برخی فعالان و کارشناسان حوزه شبکه نشان می‌دهد که بهبود دسترسی‌ها تنها به‌صورت محدود و ناپایدار آغاز شده است و کاربران همچنان با اختلال‌های جدی در اتصال به خدمات بین‌الملل مواجه هستند.

به گفته کارشناسان، در روزهای اخیر بخشی از سرویس‌ها و وب‌سایت‌های خارجی دوباره در دسترس قرار گرفته‌اند و کیفیت ارتباط در برخی موارد اندکی بهبود یافته است؛ اما این وضعیت به‌هیچ‌وجه به معنای بازگشت کامل اینترنت به شرایط عادی نیست. آن‌ها تأکید می‌کنند که دسترسی فعلی بیشتر از طریق سازوکارهای مدیریتی، فهرست‌های مجاز و کنترل‌های لایه‌ای برقرار شده و همین موضوع سبب شده تنها برخی خدمات عملکرد قابل‌قبولی داشته باشند، درحالی‌که بخش بزرگی از اینترنت همچنان عملاً غیرقابل‌دسترسی باقی‌مانده است.

کارشناسان شبکه اعتقاد دارند مهم‌ترین عامل این وضعیت، اعمال محدودیت‌های سخت‌گیرانه در سطح IP و مدیریت شدید ترافیک خروجی است؛ محدودیت‌هایی که در عمل بسیاری از IP‌های خارجی را در وضعیت موسوم به «خاکستری» قرار داده و تعداد بسته‌های قابل‌ارسال و دریافت در هر اتصال را به‌شدت کاهش داده است. به باور آن‌ها، این مدل محدودسازی باعث می‌شود ارتباطات TCP و به‌ویژه HTRPS نتوانند تبادل کامل و پایدار درخواست – پاسخ را انجام دهند و در نتیجه، اتصال به بسیاری از سرویس‌ها با اختلال یا قطع کامل روبه‌رو شود.

بازگشت اینترنت روی کاغذ؛ ناپایداری در عمل!

ازسوی‌دیگر، فیلترینگ مبتنی بر SNI در لایه TLS نیز به‌عنوان یکی دیگر از موانع جدی دسترسی مطرح است. در این شیوه، دسترسی نه فقط بر اساس IP بلکه بر اساس نام دامنه در مرحله handshake کنترل می‌شود؛ موضوعی که باعث شده حتی در صورت وجود دسترسی ظاهری به IP، اتصال به طیف وسیعی از سرویس‌های جهانی در همان مراحل ابتدایی متوقف شود.

این کارشناسان همچنین وابستگی به وایت لیست‌های محدود را یکی از نشانه‌های ناکارآمدی ساختار موجود می‌دانند. طبق نظر آن‌ها، تقلیل دسترسی کاربران به مجموعه‌ای کوچک از سرویس‌های از پیش تأییدشده، با ماهیت گسترده، پویا و دائماً در حال تغییر اینترنت در تضاد است و همین امر به افزایش خطاهای اتصال، قطعی‌های پراکنده و ناپایداری مزمن در شبکه منجر شده است.

در مجموع، تحلیل فعالان حوزه شبکه نشان می‌دهد که ترکیب سه‌لایه محدودسازی شامل کنترل IP، فیلترینگ SNI و وایت‌لیست‌های محدود، نه‌تنها کیفیت اینترنت را به‌صورت نظام‌مند کاهش داده، بلکه تجربه کاربران و کسب‌وکارها را نیز به‌شدت مختل کرده است. به باور آن‌ها، تا زمانی که این محدودیت‌های ساختاری بازنگری نشود، صحبت از بازگشت کامل اینترنت بیش از آنکه با واقعیت میدانی سازگاری داشته باشد، بیشتر یک ادعای رسمی باقی خواهد ماند.