وزارت علوم تأیید کرد: استفاده از هوش مصنوعی در پایان‌نامه و مقاله مجاز شد!

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری با ابلاغ راهنمای استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش، استفاده از این فناوری در مقاله‌ها، پایان‌نامه‌ها و رسانه‌ها را به‌طور کامل ممنوع نکرده است؛ بااین‌حال، پژوهشگران موظف‌اند نقش هوش مصنوعی در فرایند پژوهش را شفاف اعلام کنند و مسئولیت صحت و اعتبار نهایی محتوا همچنان بر عهده انسان خواهد بود.

بر اساس دفترچه راهنمای وزارت علوم، استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی برای فعالیت‌هایی مانند ویرایش و بهبود متن، ترجمه، ایده‌پردازی، مرور منابع، تحلیل داده، تولید کد و بهبود نمودارها و تصاویر، در صورت نظارت و بررسی پژوهشگر مجاز است. در مقابل، واگذاری کامل فرایند پژوهش یا تولید مقاله و پایان‌نامه به هوش مصنوعی ممنوع اعلام شده است.

صمد نژاد ابراهیمی، مدیرکل سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم، در گفت‌وگو با ایسنا تأکید کرده است که سیاست این وزارت‌خانه، ممنوعیت کامل استفاده از هوش مصنوعی نیست. به گفته او، استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی به‌تنهایی تخلف محسوب نمی‌شود؛ اما پنهان‌کردن نقش این ابزارها یا واگذاری مسئولیت علمی پژوهش به ماشین با اصول اخلاق پژوهش مغایرت دارد.

پژوهشگران باید شیوه استفاده از هوش مصنوعی را اعلام کنند

این راهنما با توجه به سرعت بالای تحولات حوزه هوش مصنوعی آماده شده و به‌گونه‌ای طراحی شده است که امکان اصلاح و به‌روزرسانی آن در دوره‌های مختلف وجود داشته باشد. یکی از مهم‌ترین الزامات این راهنما، شفافیت درباره نحوه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی است. پژوهشگر باید در صورت استفاده از AI برای نگارش، ویرایش، ترجمه، ایده‌پردازی و سایر موارد، این موضوع را اعلام کند.

بر اساس اعلام راهنمای وزارت علوم، نام ابزار مورد استفاده، نقش آن، هدف استفاده و نحوه اعتبارسنجی خروجی باید در بخش روش‌شناسی، بیانیه استفاده از هوش مصنوعی یا بخش تقدیر و تشکر پژوهش ذکر شود. همچنین اگر خروجی هوش مصنوعی کاملاً در متن استفاده شده یا به‌عنوان منبع اطلاعات مورد استفاده قرار گرفته باشد، باید نام ابزار، نسخه و تاریخ استفاده نیز مطابق شیوه‌های استنادی معتبر درج شود.

وزارت علوم هشدار داده است که پنهان‌کردن استفاده از هوش مصنوعی در مواردی که اعلام آن ضروری است، می‌تواند مصداق تخلف پژوهشی باشد. این وزارت‌خانه همچنین استفاده پنهانی از هوش مصنوعی برای انجام تکالیف درسی را غیرمجاز اعلام کرده است. در صورت احراز چنین مواردی، پرونده می‌تواند بر اساس آیین‌نامه‌های رسیدگی به تخلفات پژوهشی بررسی شود.

یکی دیگر از محورهای راهنمای وزارت علوم، حفاظت از داده‌های پژوهشی است. داده‌های پژوهشی در این چارچوب به چهار دسته «عمومی»، «حساس»، «محرمانه» و «سری» تقسیم شده‌‌اند. بر اساس این دستورالعمل، وارد کردن داده‌های محرمانه به ابزارهای عمومی هوش مصنوعی بدون دریافت مجوز صریح ممنوع است و داده‌های سری نیز نباید در پلتفرم‌های عمومی بارگذاری شوند.

گفتنی است پردازش داده‌های محرمانه با بهره‌گیری از ابزارهای هوش مصنوعی تنها در صورت تأیید واحد فناوری اطلاعات یا کمیته تخصصی مربوط امکان‌پذیر خواهد بود. دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی نیز در زمان خرید یا توسعه نرم‌افزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی باید ارزیابی‌های امنیتی و حقوقی مورد نیاز را انجام دهند.

داوری علمی مقالات و پایان‌نامه‌ها با هوش مصنوعی ممنوع است

راهنمای جدید وزارت علوم استفاده از هوش مصنوعی برای اتخاذ تصمیم نهایی پیرامون داوری علمی مقالات را ممنوع کرده است. داوران نیز نباید مقالات محرمانه را برای تحلیل، خلاصه‌سازی یا پردازش در اختیار پلتفرم‌های شخص ثالث قرار دهند.

ویراستاران علمی می‌توانند از هوش مصنوعی برای بررسی اولیه یا ویرایش زبانی استفاده کنند؛ اما باید استفاده از این ابزار را اعلام کنند و تصمیم نهایی درباره ارزیابی علمی همچنان باید توسط انسان گرفته شود. همچنین استفاده از هوش مصنوعی در تصمیم‌های حساس دانشگاهی مانند پذیرش دانشجو، ارزیابی عملکرد استادان و رسیدگی‌های انضباطی، بدون ارزیابی آثار احتمالی و دریافت مجوز رسمی مجاز نیست.

وزارت علوم برای نظارت بر اجرای این چارچوب، تشکیل کمیته‌های تخصصی هوش مصنوعی زیرمجموعه کارگروه‌های اخلاق در پژوهش را پیش‌بینی کرده است. تدوین فرم‌های خوداظهاری، تأسیس سامانه‌های رصد و استفاده از ابزارهای تشخیص محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی نیز از دیگر سازوکارهای پیش‌بینی‌شده هستند.

در مجموع، چارچوب جدید وزارت علوم، استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش‌های دانشگاهی را سلب نمی‌کند، بلکه می‌کوشد مرز میان «استفاده به‌عنوان ابزار مکمل» و «واگذاری مسئولیت پژوهش به هوش مصنوعی» را تعیین کند؛ به‌نحوی که استفاده از AI مجاز است؛ اما مسئولیت علمی، صحت داده‌ها، اعتبار منابع و نتیجه نهایی پژوهش همچنان بر عهده پژوهشگر باقی می‌ماند.