گزارش سالانه دیتاک: در زمان قطعی اینترنت، کاربران ایرانی نه از پلتفرم خارجی کوچ کردند، نه به یک جایگزین داخلی بسنده کردند!

قطع و محدودیت گسترده اینترنت در زمستان 1404 و بهار 1405، اگرچه باعث افزایش قابل‌توجه استفاده از پیام‌رسان‌ها و پلتفرم‌های داخلی شد؛ اما نتوانست کاربران ایرانی را از شبکه‌های اجتماعی خارجی جدا کند. بررسی داده‌های گزارش سالانه دیتاک نشان می‌دهد در این دوره، کاربران به‌جای حذف پلتفرم‌های خارجی از سبد مصرف خود، تعداد حساب‌های فعالشان را در شبکه‌های مختلف افزایش داده‌اند؛ به‌طوری که میانگین تعداد حساب‌های فعال به ازای هر کاربر از حدود 1.5 حساب به 3 حساب رسیده است.

گزارش دیتاک بر پایه بررسی 15 ماه فعالیت کاربران در هفت پلتفرم داخلی و خارجی تهیه شده است. این بررسی، کارکرد اینستاگرام، تلگرام، یوتیوب و ایکس را در کنار سه پلتفرم بومی روبیکا، بله و ایتا در برمی‌گیرد. دیتاک برای تهیه این گزارش از داده‌های کلان، پایش شبکه‌های اجتماعی و همچنین اطلاعات و گزارش‌های منابعی مانند نت‌بلاکس و ایسپا استفاده کرده است.

دیتاک تأیید کرد: 116 روز قطعی اینترنت در 15 ماه

بر اساس یافته‌های این گزارش، کاربران ایرانی در سال 1404 و بهار 1405 در مجموع 116 روز با قطعی اینترنت مواجه بوده‌اند. این مدت تقریباً معادل یک‌چهارم بازه 15 ماهه مورد بررسی است. از این میزان، 48 روز به سال 1404 و 68 روز به بهار 1405 مربوط می‌شود؛ بدین معنا که در فصل بهار، 68 روز از مجموع 93 روز با خاموشی اینترنت سپری شده است.

پیامدهای ین وضعیت، تنها به دشوار شدن دسترسی کاربران به خدمات آنلاین محدود نماند و آثار اقتصادی آن نیز مورد توجه قرار گرفت. وزارت ارتباطات خسارت روزانه ناشی از خاموشی اینترنت را بسته به گستره محاسبه، بین 500 میلیارد تومان برای هسته اقتصاد دیجیتال و حدود پنج هزار میلیارد تومان برای کل اقتصاد برآورد کرده است. با وجود چنین محدودیت گسترده‌ای، داده‌های رفتاری کاربران نشان می‌دهد که آنان شبکه‌های خارجی را به طور گسترده کنار گذاشته باشند. در عوض، کاربران برای حفظ دسترسی به خدمات مختلف، حضور خود را میان چندین پلتفرم گسترش داده‌اند.

دیتاک: کاربران ایرانی پلتفرم‌های خارجی را ترک نکردند

یکی از مهم‌ترین یافته‌های گزارش دیتاک، افزایش میانگین تعداد حساب‌های فعال کاربران ایرانی در شبکه‌های اجتماعی است. این رقم که در سال 1403 حدود 1.5 حساب به ازای هر کاربر بود، در بهار سال جاری به 3 حساب رسید؛ بنابراین، به‌جای آنکه محدودیت اینترنت باعث مهاجرت کامل کاربران از پلتفرم‌های خارجی به نمونه‌های داخلی شود، الگوی استفاده چندسکویی شکل گرفته است.

در میان پلتفرم‌های خارجی، اینستاگرام با حدود 42 میلیون کاربر فعال همچنان یکی از پرمخاطب‌ترین شبکه‌های اجتماعی ایران محسوب می‌شود. تلگرام نیز حدود 43 میلیون کاربر فعال دارد. یوتیوب با 10.6 میلیون و ایکس با حدود 1.2 میلیون کاربر فعال در جایگاه‌های بعدی قرار گرفته‌اند. در سوی دیگر، پلتفرم‌های داخلی نیز در این دوره رشد قابل‌توجهی را تجربه کرده‌اند. روبیکا حدود 42 میلیون، بله 41 میلیون و ایتا 34 میلیون کاربر فعال داشته‌اند.

البته این اعداد به معنای وجود 162 میلیون کاربر منحصربه‌فرد در این پلتفرم‌ها نیست؛ چون بخش قابل‌توجهی از کاربران به‌صورت هم‌زمان در چند شبکه اجتماعی حساب دارند. گزارش دیتاک همچنین حاشیه خطای این برآوردها را مثبت یا منفی پنج درصد اعلام کرده است.

پیام‌رسان بله؛ بزرگ‌ برنده دوران قطعی اینترنت

بررسی روند رشد پیام‌رسان‌های بومی نشان می‌دهد هر سه پلتفرم بله، روبیکا و ایتا در دوره محدودیت اینترنت با افزایش کاربر مواجه شده‌اند؛ اما شدت این رشد یکسان نبوده است. پیام‌رسان بله بیشترین رشد را در میان این پیام‌رسان ثبت کرده است. این پیام‌رسان که در فرودین 1404 حدود 11 میلیون کاربر فعال داشت، هم‌زمان با قطعی اینترنت در اسفندماه همان سال به 27 میلیون کاربر رسید و در خرداد 1405 تعداد کاربران فعال آن به حدود 41 میلیون نفر افزایش پیدا کرد. بر این اساس، بله نسبت به بهار 1404، رشد 270 درصدی را تجربه کرده و از این نظر، سریع‌ترین رشد را میان سه پیام‌رسان داخلی مورد بررسی داشته است.

دیتاک یکی از دلایل اصلی این رشد را تنوع خدمات بله می‌داند. این پلتفرم علاوه بر قابلیت‌های پیام‌رسانی، خدمات مالی، بانکی و عمومی مختلفی ارائه می‌کند؛ موضوعی که در زمان محدودیت اینترنت می‌توانست آن را به گزینه‌ای کاربردی در بخشی از کاربران تبدیل کند. روبیکا نیز در دوران قطعی اینترنت افزایش قابل‌توجهی در تعداد کاربران فعال خود داشت. تعداد کاربران این پلتفرم از 28 میلیون نفر در فروردین 1404 به حدود 38.8 میلیون نفر در اسفندماه همان سال رسید و در خرداد 1405 از مرز 42 میلیون نفر عبور کرد.

امکان تماشای رایگان برخی فیلم و سریال‌های پلتفرم‌های نمایش آنلاین نیز جذابیت روبیکا در دوره محدودیت اینترنت افزوده است. به این ترتیب، این پلتفرم فقط به‌عنوان یک پیام‌رسان مورد استفاده قرار نگرفته و مجموعه‌ای از خدمات ارتباطی و محتوایی را در اختیار کاربران قرار داده است. در مورد پیام‌رسان ایتا نیز بگوییم که مشکلات زیرساختی، توقف موقت ثبت‌نام کاربران جدید و محدودیت شدید حجم فایل‌های قابل ارسال، از جمله عواملی بودند که مانع استقبال گسترده مردم از ایتا شد.

اینترنت قطع شد؛ اما رفتار کاربران ایرانی تغییر اساسی نکرد

مجموع یافته‌های گزارش دیتاک تصویری متفاوت از یک مهاجرت گسترده از پلتفرم‌های خارجی ارائه می‌دهد. کاربران ایرانی در دوره 116 روزه قطعی اینترنت، نه به طور کامل شبکه‌های خارجی را ترک کردند و نه تمام فعالیت‌های خود را به یک پلتفرم داخلی منتفل کردند. در مقابل، تعداد حساب‌های فعال کاربران افزایش پیدا کرد و استفاده هم‌زمان از چند پلتفرم به یک الگوی رایج تبدیل شد. به بیان دیگر، محدودیت دسترسی بیشتر از آنکه باعث حذف پلتفرم‌های خارجی شود، سبد پلتفرمی کاربران را گسترده‌تر کرد.

این تغییر رفتار می‌تواند برای کسب‌وکارهایی که به شبکه‌های اجتماعی برای ارتباط با مشتریان و بازاریابی وابسته‌اند نیز پیام مهمی داشته باشد. تمرکز فعالیت بر یک پلتفرم، حتی در شرایطی که آن پلتفرم مخاطب بسیار زیادی دارد، الزاماً به معنای دسترسی تمام جامعه هدف نیست. رفتار چندسکویی کاربران نشان می‌دهد کسب‌وکارها برای حفظ ارتباط با مخاطبان خود، بیش از گذشته به حضور هم‌زمان در چند پلتفرم نیاز خواهند داشت.